Η συμφωνία, το τρακτέρ και ο αλγόριθμος

Ένα αγροδιατροφικό σύστημα θεωρείται έτοιμο για την τεχνητή νοημοσύνη (AI-ready) όταν διαθέτει τις αναγκαίες προϋποθέσεις ώστε οι καινοτόμες ψηφιακές τεχνολογίες να μπορούν να εφαρμοστούν αποτελεσματικά σε όλη την παραγωγική διαδικασία. Βασικές διαστάσεις μιας AI-ready γεωργίας είναι:

• Ψηφιακές υποδομές και δεδομένα: Υψηλή διείσδυση ευρυζωνικών δικτύων, αισθητήρων IoT και συστημάτων συλλογής δεδομένων στο χωράφι, ώστε να παράγεται πλούτος ψηφιακών δεδομένων για καλλιέργειες και εκτροφές. Τα δεδομένα πρέπει να είναι διαλειτουργικά και ποιοτικά – δηλαδή συγκεντρωμένα σε ψηφιακές πλατφόρμες κοινούς με ενιαία πρότυπα, καθαρά και αξιόπιστα. Αυτό επιτρέπει τη δημιουργία “δεξαμενών γνώσης” (knowledge data lakes) όπου τα διάσπαρτα ακατέργαστα δεδομένα μετατρέπονται σε πληροφορία έτοιμη για AI (AI-ready data), ικανή να εκπαιδεύσει μοντέλα machine learning και να προσφέρει έξυπνες αποφάσεις στους αγρότες. Χώρες πρωτοπόρες έχουν συστήσει συνεργατικές υποδομές δεδομένων (π.χ. ολλανδική πλατφόρμα JoinData) όπου αγροτικοί συνεταιρισμοί και φορείς μοιράζονται δεδομένα με ασφαλή τρόπο, διασφαλίζοντας ότι ο παραγωγός διατηρεί τον έλεγχο και αξιοποιεί την αξία τους.
• Συμβουλευτική υποστήριξη και ανθρώπινο κεφάλαιο: Η γνώση που απαιτείται για την αξιοποίηση των ψηφιακών λύσεων πρέπει να φθάνει στον παραγωγό. Ένα AI-ready οικοσύστημα διαθέτει σύγχρονο σύστημα γεωργικών συμβουλών και κατάρτισης (agricultural extension/advisory services) που γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ έρευνας και πρακτικής εφαρμογής. Σε τέτοια συστήματα, εξειδικευμένοι σύμβουλοι (δημόσιοι ή συνεταιριστικοί) καθοδηγούν τους αγρότες στη χρήση δεδομένων και εργαλείων AI, μεταφέροντας τεκμηριωμένη γνώση έως την “τελευταία μίλα” του χωραφιού. Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ λειτουργεί από το 1914 το Συνεταιριστικό Σύστημα Επιμόρφωσης (Cooperative Extension), ένα τριεπίπεδο δίκτυο υπό το USDA και τα πανεπιστήμια, που μεταδίδει έρευνα και καινοτομία στους παραγωγούς σε κάθε κομητεία της χώρας. Αντίστοιχα, στην Ευρώπη προωθείται η ενδυνάμωση των Γεωργικών Συμβουλευτικών Δικτύων (AKIS), έτσι ώστε κάθε παραγωγός να έχει πρόσβαση σε εξειδικευμένη στήριξη για ψηφιακές εφαρμογές, από τη διαχείριση ακριβών μηχανημάτων μέχρι την ανάλυση δεδομένων καλλιέργειας. Επιπλέον, ένα AI-ready σύστημα επενδύει στη ψηφιακή επιμόρφωση των αγροτών – από βασικές δεξιότητες χειρισμού λογισμικού μέχρι κατανόηση των αλγορίθμων – ώστε να αμβλυνθεί η αντίσταση στην αλλαγή και να καλλιεργηθεί εμπιστοσύνη στις νέες τεχνολογίες.
• Οργάνωση αξιακής αλυσίδας και συνεργατικά μοντέλα: Στον πυρήνα μιας “AI-ready” γεωργίας βρίσκεται ένα οργανωμένο οικοσύστημα συνεργασίας μεταξύ παραγωγών, επιχειρήσεων τροφίμων, τεχνολογικών παρόχων και ερευνητικών ιδρυμάτων. Αυτό σημαίνει ότι συνεταιρισμοί και ενώσεις παραγωγών λειτουργούν ως κόμβοι διάχυσης τεχνολογίας, μοιράζονται κόστη και οφέλη και συνδιαμορφώνουν απαιτήσεις για νέα εργαλεία. Οι πιο επιτυχημένες χώρες έχουν αναπτύξει ισχυρούς συνεταιριστικούς φορείς που επενδύουν σε R&D και ψηφιακές λύσεις για τα μέλη τους. Για παράδειγμα, στην Ολλανδία μεγάλοι συνεταιρισμοί γαλακτοκομικών και γεωργικών προϊόντων (π.χ. FrieslandCampina, Royal FloraHolland) συμμετέχουν ενεργά στην ανάπτυξη τεχνολογιών (από αυτοματοποιημένες γραμμές παραγωγής μέχρι πλατφόρμες διαφάνειας τροφίμων) και παρέχουν στους αγρότες εργαλεία ακριβείας και αγορές δεδομένων. Η κάθετη ολοκλήρωση της αξιακής αλυσίδας – όπου δεδομένα από το χωράφι φτάνουν μέχρι τον καταναλωτή (π.χ. ιχνηλασιμότητα προϊόντων μέσω blockchain, αξιολόγηση ποιότητας σε πραγματικό χρόνο) – είναι ένα ακόμα γνώρισμα AI-ready συστημάτων. Αυτό απαιτεί κοινά πρότυπα και συνεργασία: π.χ. η θέσπιση προτύπων δεδομένων σε επίπεδο κλάδου (standardized data formats για εφοδιαστικές αλυσίδες) ή πλατφόρμες στις οποίες διασυνδέονται παραγωγοί–μεταποιητές–λιανική ανταλλάσσοντας πληροφορίες. Τα ευέλικτα χρηματοδοτικά σχήματα επίσης χαρακτηρίζουν μια AI-ready αξιακή αλυσίδα: νεοφυείς επιχειρήσεις AgTech, επενδυτικά ταμεία, τράπεζες (λ.χ. η ολλανδική Rabobank) και κράτος συμπράττουν στη χρηματοδότηση καινοτομίας, μειώνοντας το ρίσκο για τον μεμονωμένο αγρότη.
• Κανονιστικό πλαίσιο και στρατηγική: Τέλος, η θεσμική ετοιμότητα είναι κρίσιμη συνιστώσα. Οι κορυφαίες χώρες διαθέτουν εθνικές στρατηγικές για την ψηφιακή γεωργία/ΤΝ που καθορίζουν στόχους και ευθυγραμμίζουν τα εμπλεκόμενα μέρη. Υπάρχουν σαφείς κανόνες διακυβέρνησης δεδομένων (π.χ. κώδικες δεοντολογίας για το ποιος κατέχει και μοιράζεται τα αγροτικά δεδομένα, διασφάλιση ιδιωτικότητας και ανταγωνισμού) και ρυθμιστικά πλαίσια που ευνοούν την καινοτομία (π.χ. sandbox ρυθμίσεις για δοκιμή ρομποτικών συστημάτων ή drones). Επιπλέον, το κράτος λειτουργεί ως καταλύτης για την υιοθέτηση: παρέχει κίνητρα και επιδοτήσεις για αγορά ψηφιακού εξοπλισμού, χρηματοδοτεί πιλοτικά έργα και “ζωντανά εργαστήρια” (living labs) επίδειξης τεχνολογιών, ενώ μεριμνά για την ένταξη της ψηφιακής γνώσης στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, οι κυβερνήσεις μπορούν να επιταχύνουν τη διάχυση αντιμετωπίζοντας τα “μποτιλιαρίσματα” υιοθέτησης – ενημερώνοντας καλύτερα για το κόστος-όφελος των νέων τεχνολογιών, επενδύοντας στο ανθρώπινο κεφάλαιο και διευκολύνοντας την ανταλλαγή δεδομένων μέσω ασφαλών, συμμετοχικών οικοσυστημάτων. Με άλλα λόγια, ένα ρυθμιστικό περιβάλλον φιλικό προς την ψηφιακή καινοτομία (από την αγροτική πολιτική μέχρι τα εκπαιδευτικά συστήματα) είναι το θεμέλιο ώστε οι υπόλοιπες πτυχές – δεδομένα, συμβουλευτική, συνεργασίες – να ευδοκιμήσουν.

Σειρά προηγμένων χωρών έχει επιδείξει βέλτιστες πρακτικές στη διάχυση των ψηφιακών τεχνολογιών στη γεωργία, χάρη σε θεσμικούς μηχανισμούς που γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ καινοτομίας και αγρού. Ακολουθούν 3 χαρακτηριστικά μοντέλα:

• Δανία – Συνεταιριστική και συμβουλευτική πρωτοπορία: Η Δανία συνδυάζει ισχυρούς αγροτικούς συνεταιρισμούς με ένα κορυφαίο σύστημα επιχειρηματικής συμβουλευτικής προς τους παραγωγούς. Βιομηχανίες συνεταιριστικής βάσης, όπως η Arla Foods (γαλακτοκομικά) και η Danish Crown (χοιροτροφία), όχι μόνο συγκεντρώνουν το προϊόν αλλά λειτουργούν και ως φορείς καινοτομίας – επενδύοντας σε τεχνολογίες ποιότητας και αποδοτικότητας και εκπαιδεύοντας τα μέλη τους στη χρήση τους. Παράλληλα, μέσω του οργανισμού SEGES Innovation (του ανεξάρτητου ινστιτούτου έρευνας & συμβουλευτικής της αγροτικής κοινότητας), κάθε Δανός αγρότης έχει πρόσβαση σε τελευταίας γενιάς γνώση και εργαλεία. Η SEGES με ~500 ειδικούς συνεργάζεται στενά με 30.000 φάρμες και με όλο το οικοσύστημα (πανεπιστήμια, βιομηχανίες, κυβερνητικές αρχές), παρέχοντας λύσεις από το χωράφι μέχρι τη μεταποίηση. Αυτό το τριπλό έλικα συνεργασίας (αγρότες–έρευνα–αγροτικές εταιρείες) έχει βοηθήσει τη Δανία να ηγείται στην υιοθέτηση γεωργίας ακριβείας: το 2024, το 71% της καλλιεργούμενης έκτασης κατευθύνεται ήδη με GPS ακριβείας (RTK) και 1 στους 3 αγρότες χρησιμοποιεί drones ή δορυφορικές εικόνες για στοχευμένες εφαρμογές. Η νέα γενιά αγροτών μάλιστα είναι ιδιαίτερα δεκτική – πάνω από τους μισούς κάτω των 40 ετών εφαρμόζουν αυτά τα εργαλεία, οδηγώντας σε βελτίωση αποδόσεων και μείωση εισροών χάρη στην ακριβέστερη λίπανση και άρδευση. Σημαντικό στοιχείο του δανικού μοντέλου είναι ότι ο συνεταιρισμός και ο σύμβουλος λειτουργούν ως εταίροι του αγρότη: μοιράζονται δεδομένα μέσω κοινών πλατφορμών, αξιοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης (π.χ. για πρόγνωση ασθενειών ή υπολογισμό ανθρακικού αποτυπώματος) και συν-δημιουργούν καινοτόμες λύσεις (living labs). Αυτή η συστημική προσέγγιση εξηγεί γιατί η Δανία θεωρείται “ψηφιακός πρωτοπόρος” στην αγροτική Ευρώπη, αποδεικνύοντας ότι η ταχεία διάχυση τεχνολογίας είναι εφικτή όταν υπάρχουν συλλογικές δομές στήριξης και εμπιστοσύνη μεταξύ των φορέων.
• Ολλανδία – Οικοσύστημα υψηλής τεχνολογίας και συνεργατικής καινοτομίας: Η Ολλανδία, παρά το μικρό μέγεθός της, έχει εξελιχθεί στον δεύτερο μεγαλύτερο εξαγωγέα τροφίμων παγκοσμίως χάρη σε ένα υπερ-παραγωγικό αγροτικό σύστημα βασισμένο στην τεχνολογία. Κεντρικό ρόλο διαδραματίζει η στενή συμμαχία μεταξύ παραγωγών, βιομηχανίας και έρευνας: οργανισμοί όπως το Food Valley (συνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο Wageningen) συγκεντρώνουν χιλιάδες ειδικούς που συνεργάζονται με αγρότες για την ανάπτυξη και διάδοση νέων λύσεων. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακές καινοτομίες: θερμοκηπιακές καλλιέργειες υψηλής απόδοσης με γεωθερμική θέρμανση και αυτοματοποίηση, χρήση drones και αυτόνομων τρακτέρ, νέες ποικιλίες ανθεκτικές σε ασθένειες και ρομποτικά συστήματα συγκομιδής. Η κουλτούρα των “πρωταθλητών τεχνολογίας” διέπει όλη την αξιακή αλυσίδα – π.χ. οι ολλανδοί κτηνοτρόφοι έχουν υιοθετήσει εδώ και χρόνια αυτόματα συστήματα αρμέγματος και αισθητήρες υγείας ζώων, οι καλλιεργητές κηπευτικών λειτουργούν πλήρως ελεγχόμενα “έξυπνα” θερμοκήπια, ενώ ακόμα και μικρότερες φάρμες αξιοποιούν κοινές υπηρεσίες ευφυούς γεωργίας. Ενδεικτικό της διάχυσης είναι ότι η διείσδυση hardware γεωργίας ακριβείας στους Ολλανδούς αγρότες υπολογίζεται ως η υψηλότερη στην Ευρώπη (περίπου ένας στους τρεις χρησιμοποιεί τέτοιο εξοπλισμό). Θεσμικοί μοχλοί πίσω από αυτό το επίτευγμα είναι: (α) η σταθερή κρατική στήριξη στην αγρο-καινοτομία – η κυβέρνηση χρηματοδοτεί εφαρμοσμένη έρευνα και επιδεικτικά προγράμματα, ενώ έχει αναπτύξει συνολική στρατηγική ψηφιακής γεωργίας με έμφαση στα ανοιχτά δεδομένα και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα; (β) οι δημόσιες-ιδιωτικές συμπράξεις – πανεπιστήμια, ερευνητικά ινστιτούτα και εταιρείες AgTech συμπράττουν σε “αγροτικά hubs και πειραματικά αγροκτήματα” όπου νέες τεχνολογίες δοκιμάζονται και μεταφέρονται γρήγορα στην πράξη; (γ) οι εκτεταμένες συνεργατικές αλυσίδες – μεγάλοι παραγωγοί και μεταποιητές (π.χ. στον τομέα των θερμοκηπιακών λαχανικών ή των λουλουδιών) έχουν δημιουργήσει συσπειρώσεις και δίκτυα όπου η τεχνογνωσία μοιράζεται και οι μικροί παραγωγοί υποστηρίζονται να συμβαδίσουν. Έτσι, η Ολλανδία κατόρθωσε να οικοδομήσει ένα “υπερ-εντατικό αλλά έξυπνο” μοντέλο: με 51.000 τόνους εξαγωγών ντομάτας ετησίως χρησιμοποιώντας μόλις 9,5 λίτρα νερό/κιλό (έναντι 214 λίτρων παγκόσμια μέση τιμή), αποτελεί απόδειξη ότι η τεχνολογία αυξάνει δραστικά την αποδοτικότητα. Βεβαίως, το μοντέλο αντιμετωπίζει και προκλήσεις (περιβαλλοντικές πιέσεις, περίσσεια θρεπτικών, αντιδράσεις μικρών αγροτών), όμως το ευέλικτο θεσμικό πλαίσιο και η εξωστρέφεια του κλάδου (που βλέπει ευκαιρία στις παγκόσμιες αγορές αντί για απειλή) έκαναν δυνατή τη συνεχή καινοτομία αντί της στασιμότητας.
• Ηνωμένες Πολιτείες – Δίκτυο επιμόρφωσης και μεγάλης κλίμακας καινοτομία: Οι ΗΠΑ προσφέρουν ένα διαφορετικό αλλά διδακτικό παράδειγμα διάχυσης: εκεί το βάρος πέφτει στην πανεθνική δομή επιμόρφωσης (Extension) και στη μεγάλη κλίμακα των εκμεταλλεύσεων που διευκολύνει τις επενδύσεις σε τεχνολογία. Μέσω των Land-Grant Universities και των τοπικών γραφείων επέκτασης σε κάθε κομητεία, εκατομμύρια αγρότες εκπαιδεύτηκαν επί δεκαετίες σε νέες πρακτικές – από υβρίδια καλαμποκιού στον 20ό αιώνα μέχρι συστήματα ακριβείας και AI σήμερα. Αυτή η μακρόχρονη παράδοση διάχυσης γνώσης δημιούργησε μια κουλτούρα όπου ο αγρότης είναι πιο πρόθυμος να δοκιμάσει τεχνολογικές λύσεις και έχει θεσμική υποστήριξη στο ρίσκο (π.χ. μέσω επιδείξεων σε αγροκτήματα πρότυπα και συμβουλών για επιχειρηματικό σχεδιασμό). Παράλληλα, οι μεσαίες και μεγάλες φάρμες των ΗΠΑ, συχνά πάνω από μερικές χιλιάδες στρέμματα, ενσωματώνουν ψηφιακά εργαλεία διότι μπορούν να επιμερίσουν το κόστος και να δουν απτό όφελος στην κερδοφορία. Σήμερα, η Βόρεια Αμερική κατατάσσεται κορυφαία σε υιοθέτηση τεχνολογιών αιχμής όπως συστήματα αυτόματης οδήγησης και μεταβλητής δόσης εισροών, με περίπου 28% των αγροτών να χρησιμοποιούν hardware γεωργίας ακριβείας (π.χ. αισθητήρες, autosteer) έναντι ~21% στην Ευρώπη. Έτσι, το αμερικανικό μοντέλο δείχνει πως ένας συνδυασμός δημόσιων θεσμών διάχυσης (extension) και αγροτικών επιχειρήσεων ικανών να επενδύσουν (λόγω μεγέθους ή συνεργασιών) μπορεί να φέρει την τεχνολογία στο χωράφι σε μεγάλη κλίμακα. Επιπλέον, οι ΗΠΑ αξιοποιούν ρυθμιστικά εργαλεία όπως τα AgTech Incubators και επιδοτήσεις μέσω Farm Bill για να ενθαρρύνουν την ανάπτυξη νέων λύσεων (π.χ. ρομπότ, AI για ανίχνευση ζιζανίων) και τη γεφύρωση χάσματος μεταξύ startup και αγροτών. Το δίδαγμα είναι ότι η διαρκής επένδυση σε γνώση και ηνοτομία ως δημόσιο αγαθό (με την πολιτεία να χρηματοδοτεί έρευνα και εκπαίδευση) δημιουργεί ένα εύφορο περιβάλλον υιοθέτησης, ακόμα και σε ένα τόσο μεγάλο και ποικιλόμορφο αγροτικό τομέα.

Το ελληνικό σύστημα γεωργίας/κτηνοτροφίας αντιμετωπίζει ένα σύνολο από διαχρονικές αδυναμίες που εμποδίζουν την ευρεία διάχυση της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Οι αδυναμίες αυτές εντοπίζονται σε πολλαπλά επίπεδα – οργανωτικό, διοικητικό, τεχνικό, και στο επίπεδο των δομών διάχυσης γνώσης:

• Οργανωτική δομή του τομέα: Η ελληνική γεωργία χαρακτηρίζεται από πολύ μικρό και κατακερματισμένο κλήρο. Περίπου 74% των εκμεταλλεύσεων είναι κάτω των 5 εκταρίων (50 στρεμμάτων), κάνοντας την Ελλάδα (μαζί με Ρουμανία, Κύπρο) χώρα με τους μικρότερους μέσους αγροτικούς κλήρους στην ΕΕ – συγκριτικά, ο μέσος όρος ΕΕ είναι ~17 εκτάρια. Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότερες φάρμες δεν επιτυγχάνουν τις αναγκαίες οικονομίες κλίμακας ώστε να αντέξουν το αρχικό κόστος επένδυσης σε τεχνολογία και να αποκομίσουν επαρκές όφελος. Ο μικρός κλήρος συχνά συνεπάγεται περιορισμένα έσοδα και κατώτατα περιθώρια κέρδους, με αποτέλεσμα ο παραγωγός να διστάζει να πειραματιστεί με κάτι καινοτόμο που δεν “εγγυάται” άμεση απόδοση. Επιπλέον, η κατακερματισμένη ιδιοκτησία δυσκολεύει τη συνεργασία: στην Ελλάδα παρατηρείται αδύναμη συνεταιριστική οργάνωση σε αρκετούς κλάδους, συχνά λόγω παθογενειών του παρελθόντος, έλλειψης εμπιστοσύνης και αποτελεσματικής διοίκησης στους συνεταιρισμούς. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί αγρότες λειτουργούν μεμονωμένα, χωρίς τις συλλογικές δομές που θα τους επέτρεπαν να μοιραστούν τεχνογνωσία, πόρους ή να συμμετέχουν σε κοινές ψηφιακές πλατφόρμες. Το μικρό μέγεθος και η ατομικότητα αποθαρρύνει και τις εταιρείες τεχνολογίας από το να στοχεύσουν την ελληνική αγορά: η απόσπαση δεδομένων και η πώληση λύσεων σε χιλιάδες μικρούς πελάτες είναι πιο δύσκολη από ό,τι σε λίγους μεγάλους. Όλα τα παραπάνω κρατούν τον τομέα σε χαμηλή παραγωγικότητα – τόσο η εργατική παραγωγικότητα όσο και η παραγωγικότητα γης υστερούν, ενώ το γεωργικό εισόδημα παραμένει ευάλωτο. Οι αγρότες συχνά αδυνατούν να επανεπενδύσουν στην εκμετάλλευσή τους, κλείνοντας έναν φαύλο κύκλο: χαμηλό εισόδημα – μικρό μέγεθος – έλλειψη επένδυσης – στασιμότητα παραγωγικότητας.
• Διοικητικές και θεσμικές αδυναμίες: Σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής και διοίκησης, η Ελλάδα έχει υστερήσει στην ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου θεσμικού πλαισίου για την ψηφιακή γεωργία. Παρότι υπάρχουν σκόρπιες πρωτοβουλίες (π.χ. δράσεις ευφυούς γεωργίας στο Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης, πρόσφατα έργα του Ταμείου Ανάκαμψης για ψηφιακό μετασχηματισμό), απουσίαζε επί μακρόν μια ενιαία στρατηγική που να θέτει στόχους και να συντονίζει τους φορείς. Μόλις το 2023 εγκρίθηκε το Εθνικό Σχέδιο για το Ευφυές Γεωργικό Σύστημα στο πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου της νέας ΚΑΠ, το οποίο προβλέπει τη συγκρότηση Εθνικής Επιτροπής AKIS και συντονιστικού οργάνου. Μέχρι τώρα, η έλλειψη συντονισμού μεταξύ Υπουργείων (π.χ. Αγροτικής Ανάπτυξης, Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Παιδείας) και μεταξύ κρατικών υπηρεσιών (π.χ. αγροτικές διευθύνσεις, ερευνητικοί φορείς) είχε ως αποτέλεσμα σπατάλη πόρων και κατακερματισμένες δράσεις. Για παράδειγμα, υλοποιήθηκαν μεμονωμένα έργα τηλεμετρίας ή πλατφορμών χωρίς να διασφαλιστεί συνέχεια, διαλειτουργικότητα ή εκπαίδευση χρηστών – πολλά πιλοτικά έργα έμειναν στα χαρτιά μόλις εξαντλήθηκε η χρηματοδότηση. Επιπλέον, το ρυθμιστικό πλαίσιο δεν προέτρεψε ιδιαίτερα την καινοτομία: δεν υπήρχαν κίνητρα φορολογικά ή άλλα για υιοθέτηση τεχνολογίας (π.χ. επιτάχυνση αποσβέσεων εξοπλισμού, επιδοτήσεις ψηφιοποίησης), ούτε ειδικές ρυθμίσεις για νέα πεδία (όπως drones, δοκιμές αγροτικών ρομπότ, χρήση δεδομένων γεωργίας ακριβείας στο κανονιστικό πλαίσιο πολλαπλής συμμόρφωσης κλπ.). Η γραφειοκρατία και η αργή ψηφιοποίηση των ίδιων των δημόσιων υπηρεσιών (π.χ. στην έκδοση εγκρίσεων ή στην παροχή δεδομένων όπως χαρτογραφικά στοιχεία, μητρώα αγροτεμαχίων) επίσης έβαλαν φρένο – σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τη Δανία όπου τα μητρώα αγροκτημάτων, οι άδειες και οι δηλώσεις καλλιέργειας είναι πλήρως ψηφιακές, διευκολύνοντας και τις ιδιωτικές υπηρεσίες να “κουμπώσουν” πάνω τους. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα τελευταία χρόνια έγιναν κάποια βήματα (π.χ. ψηφιακό μητρώο ΟΣΔΕ, πλατφόρμα AgroTools του ΥΠΑΑΤ), όμως η διοικητική υστέρηση των προηγούμενων δεκαετιών έχει αφήσει κενά. Σε αυτά περιλαμβάνεται και η συνεχιζόμενη πολυπλοκότητα των κανονισμών: οι Έλληνες αγρότες συχνά δαπανούν χρόνο και χρήμα για να συμμορφωθούν με απαιτήσεις χωρίς να λαμβάνουν πίσω επαρκή ενημέρωση ή στήριξη για βελτίωση των πρακτικών τους – ένα θέμα που συμβάλλει στη δυσπιστία προς τα “καινούρια πράγματα” και στην απροθυμία ανάληψης ρίσκου.
• Τεχνικές ελλείψεις και υποδομές: Από τεχνικής πλευράς, η Ελλάδα αντιμετωπίζει προκλήσεις σε δύο επίπεδα: υποδομές ψηφιακής συνδεσιμότητας και προσβασιμότητα τεχνολογικών εργαλείων. Παρά τη βελτίωση στην ευρυζωνικότητα πανελλαδικά, παραμένουν αγροτικές περιοχές με ελλιπή κάλυψη internet υψηλής ταχύτητας, ειδικά σε ορεινές ή νησιωτικές ζώνες. Αυτό από μόνο του αποτελεί τροχοπέδη, καθώς πολλές υπηρεσίες ευφυούς γεωργίας (αισθητήρες IoT, cloud πλατφόρμες για δεδομένα, εφαρμογές κινητών για τον αγρότη) προϋποθέτουν αξιόπιστη σύνδεση. Επιπλέον, η διείσδυση εξοπλισμού γεωργίας ακριβείας είναι πολύ χαμηλή – όπως αναφέρθηκε, μόλις ~5% των αγροτών χρησιμοποιούν τέτοιες τεχνολογίες. Τα κόστη αγοράς ενός GPS ακριβείας, drones, μετεωρολογικών σταθμών ή αυτοματοποιημένων μηχανών είναι υψηλά για τον μέσο Έλληνα αγρότη, που συχνά δεν έχει πρόσβαση σε στοχευμένη χρηματοδότηση. Ο γηρασμένος εξοπλισμός (π.χ. μεγάλος αριθμός τρακτέρ παλαιάς τεχνολογίας) δεν “συνεργάζεται” εύκολα με καινούρια συστήματα – π.χ. για να βάλει ένας παραγωγός autosteer σε παλιό τρακτέρ, πρέπει να επενδύσει δυσανάλογα. Επίσης, απουσίαζαν κοινά πρότυπα και πλατφόρμες διαχείρισης δεδομένων: μέχρι πρόσφατα, ό,τι δεδομένα συνέλεγαν διάφοροι φορείς (ερευνητικά ιδρύματα, δήμοι με τηλεμετρία για άρδευση, εταιρείες λιπασμάτων που έκαναν πειραματικά χωράφια) παρέμεναν ασύνδετα. Δεν υπήρχε μια εθνική υποδομή “open data” για τη γεωργία που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από startups ή από τους ίδιους τους αγρότες. Αυτό αλλάζει μεν (η ΕΕ προωθεί τον Ευρωπαϊκό χώρο δεδομένων για τη γεωργία και η Ελλάδα συμμετέχει σε σχετικά έργα), αλλά για μεγάλο διάστημα ο παραγωγός δεν είχε διαθέσιμα ούτε βασικά ψηφιακά εργαλεία: λ.χ. η Ελλάδα μόλις το 2022-23 απέκτησε ευρέως προσβάσιμη πλατφόρμα αγροτικών συμβουλών (Greek Farm Advisory System) και ψηφιακό κατάστημα γνώσης. Συνολικά, οι τεχνικές ελλείψεις συντελούν σε έναν φαύλο κύκλο: οι αγρότες δεν εμπιστεύονται την τεχνολογία επειδή συχνά δεν λειτουργεί αξιόπιστα στο περιβάλλον τους (λόγω δικτύων ή τεχνικών προβλημάτων), και οι πάροχοι τεχνολογίας δεν επενδύουν σε ένα περιβάλλον όπου δεν υπάρχει κρίσιμη μάζα χρηστών.
• Δομές διάχυσης γνώσης και καινοτομίας: Ίσως το πιο κρίσιμο κενό για την “ευφυή” μετάβαση είναι οι ανεπαρκείς μηχανισμοί διάχυσης νέας γνώσης προς τον μέσο παραγωγό. Μετά την διάλυση των δημόσιων γεωργικών εφαρμογών στη δεκαετία του ’90, η Ελλάδα δεν κατάφερε να ανασυντάξει ένα αποτελεσματικό σύστημα συμβουλών. Οι αγρότες συχνά βασίζονται σε ιδιωτικούς γεωπόνους-μελετητές ή σε γεωπόνους εμπορίας εφοδίων για συμβουλές, οι οποίοι όμως εστιάζουν στα γνωστά (ποικιλίες, λιπάσματα, φυτοπροστασία) και ελάχιστα εκπαιδεύονται σε ψηφιακές τεχνικές. Η ανυπαρξία ενός ενιαίου δικτύου συμβουλευτικής σημαίνει ότι δεν υπάρχει “αγωγός” για τη νέα τεχνολογία: ερευνητικά αποτελέσματα και καινοτομίες μένουν στα συνέδρια και δεν φτάνουν ποτέ στα χωράφια. Έρευνες επισημαίνουν ότι το ελληνικό AKIS (Agricultural Knowledge and Innovation System) παραμένει αδύναμο και κατακερματισμένο, με ελλιπή συνεργασία μεταξύ των φορέων (πανεπιστημίων, αγροτών, επιχειρήσεων) και ανεπαρκή χρηματοδότηση για υπηρεσίες προέκτασης. Για παράδειγμα, δεν υπάρχουν αρκετά πρότυπα αγροκτήματα επίδειξης όπου οι παραγωγοί να δουν στην πράξη μια τεχνολογία σε τοπικές συνθήκες. Επίσης, δεν αξιοποιούνται πλήρως οι συλλογικές οργανώσεις: ο ρόλος των συνεταιρισμών στην παροχή τεχνικών συμβουλών είναι περιορισμένος (με φωτεινές εξαιρέσεις λίγων δραστήριων συνεταιρισμών/Ομάδων Παραγωγών). Στο πεδίο της εκπαίδευσης και κατάρτισης, τα γεωργικά εκπαιδευτικά ιδρύματα μέχρι πρότινος δεν ενσωμάτωναν επαρκώς την ψηφιακή γεωργία στα προγράμματά τους – άρα οι νέοι αγρότες δεν αποκτούσαν αυτές τις δεξιότητες. Επιπλέον, η μέση ηλικία των αγροτών είναι πολύ υψηλή (37% άνω των 65 ετών έναντι ~32% στην ΕΕ) και η είσοδος νέων είναι περιορισμένη, γεγονός που από μόνο του δυσχεραίνει την απορρόφηση καινοτομίας (οι μεγαλύτεροι σε ηλικία τείνουν να ρισκάρουν λιγότερο με νέα εργαλεία, ενώ οι νέοι – που είναι πιο τεχνολογικά εγγράμματοι – αποτελούν μειοψηφία). Δημογραφική αιμορραγία παρατηρείται: ~33.000 αγροτικές θέσεις χάθηκαν 2016-2020, κυρίως νέοι κάτω των 44 που εγκατέλειψαν το επάγγελμα. Αυτό δημιουργεί μια επικίνδυνη δυναμική: λιγότερο ανθρώπινο κεφάλαιο για να ηγηθεί του ψηφιακού μετασχηματισμού και απώλεια γνώσης με την έξοδο των νέων. Συνολικά, το ελληνικό σύστημα στερείται των “ενδιάμεσων φορέων” που αλλού γεφυρώνουν το χάσμα καινοτομίας – η ένωση επιχειρηματιών–ερευνητών–αγροτών παραμένει ασθενής. Χωρίς αυτή, η όποια τεχνολογία διατίθεται παραμένει ένα “δυσνόητο μαύρο κουτί” για τον παραγωγό, τροφοδοτώντας δυσπιστία (“θα δουλέψει;”, “είναι αξιόπιστο το AI;”) και προκατάληψη ότι «αυτά είναι για τους μεγάλους, όχι για μας».

Συνοπτικά, οι ελληνικές αδυναμίες μπορούν να ιδωθούν ως συστημικές παθογένειες: μικρές μονάδες και αδύναμες συλλογικότητες, έλλειμμα στρατηγικής και διοικητικής ικανότητας, περιορισμένες επενδύσεις σε τεχνικές υποδομές, και κυρίως η έλλειψη μιας λειτουργικής “αλυσίδας γνώσης” που να φέρει την καινοτομία στον αγρό. Το αποτέλεσμα αποτυπώνεται και σε σκληρά δεδομένα: η Ελλάδα κατατάσσεται σταθερά χαμηλά σε δείκτες ψηφιακής ετοιμότητας αγροτικού τομέα, παρά τις κατά τόπους καινοτομίες. Αυτή η συνολική υστέρηση αφήνει τη χώρα ευάλωτη σε εξωτερικές πιέσεις – όπως φάνηκε έντονα με την προοπτική της συμφωνίας ΕΕ–Mercosur.

Η εμπορική συμφωνία μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Mercosur (που περιλαμβάνει Βραζιλία, Αργεντινή, Παραγουάη, Ουρουγουάη) αναδεικνύεται σε καταλύτη εξελίξεων για την ελληνική γεωργία – επιταχύνοντας και οξύνοντας το υπάρχον χάσμα τεχνολογικής ετοιμότητας. Ενώ οι πιο ανταγωνιστικές και εκσυγχρονισμένες χώρες της ΕΕ (π.χ. η Ολλανδία, η Δανία) αντιμετωπίζουν τη συμφωνία ως ευκαιρία για αύξηση εξαγωγών και περαιτέρω ανάπτυξη, χώρες όπως η Ελλάδα – με δυναμικό χαμηλής παραγωγικότητας και υψηλού κόστους – φοβούνται ότι θα εκτεθούν σε αθέμιτο ανταγωνισμό από τα φθηνότερα και πιο αποδοτικά αγροτικά προϊόντα της Νότιας Αμερικής. Πράγματι, οι Mercosur χώρες έχουν συγκριτικό πλεονέκτημα σε αρκετά αγροτικά προϊόντα (λόγω κλίμακας, κλίματος, κόστους εργασίας), το οποίο η συμφωνία αξιοποιεί μειώνοντας δραστικά τους δασμούς εισαγωγής. Για την Ελλάδα, συγκεκριμένοι κλάδοι χαρακτηρίστηκαν ως υψηλού κινδύνου: το ρύζι, το μέλι, ο βοδινός κρέας, το καλαμπόκι, τα πουλερικά, αλλά και ορισμένα φρούτα (π.χ. λεμόνια, σταφύλια) όπου οι εισαγωγές από Mercosur θα μπορούσαν να εκτοπίσουν την εγχώρια παραγωγή. Η συμφωνία προβλέπει, για παράδειγμα, ότι η ΕΕ θα δέχεται 60.000 τόνους ρυζιού χωρίς δασμό από τις χώρες Mercosur σταδιακά. Αν και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβεβαιώνει ότι αυτές οι ποσότητες αντιστοιχούν σε μικρό κλάσμα της ευρωπαϊκής κατανάλωσης, η ψυχολογική και πραγματική επίδραση στις ευάλωτες περιοχές είναι μεγάλη.

Στην Ελλάδα, η ανακοίνωση της συμφωνίας πυροδότησε μαζικές αγροτικές κινητοποιήσεις. Ήδη από τα τέλη 2025, χιλιάδες Έλληνες αγρότες έβγαλαν τα τρακτέρ στους δρόμους – από τα Τέμπη μέχρι τους μεθοριακούς σταθμούς, πραγματοποιώντας αποκλεισμούς σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Οι παραγωγοί εκφράζουν έντονο αίσθημα ανασφάλειας: όπως δήλωσε χαρακτηριστικά ένας ρυζοκαλλιεργητής στη Χαλάστρα Θεσσαλονίκης, ήδη παλεύουν με φθηνότερο ρύζι από Ασία και πουλούν στη μισή τιμή από πέρσι, οπότε «τώρα που θα φέρουν και ρύζι από τη Mercosur, θα πρέπει να τα παρατήσουμε όλα». Αυτή η φράση συμπυκνώνει τον φόβο ότι η συμφωνία θα οδηγήσει σε κύμα εγκατάλειψης της γεωργίας σε ορισμένες περιοχές. Ήδη, σύμφωνα με τοπικούς συνεταιρισμούς, αρκετοί παραγωγοί ρυζιού εγκαταλείπουν τα χωράφια τους και αναζητούν άλλη δουλειά, ενώ όσοι μένουν σκέφτονται να στραφούν σε άλλες καλλιέργειες (πράγμα δύσκολο σε μονοκαλλιεργητικές περιοχές όπως ο κάμπος του Αξιού). Δημιουργείται έτσι ο κίνδυνος μιας κοινωνικοοικονομικής κρίσης στην ύπαιθρο: η απώλεια εισοδήματος σε συνδυασμό με τα ήδη αυξημένα κόστη παραγωγής (ενέργεια, λιπάσματα) εντείνει το αίσθημα αδικίας και εγκατάλειψης. Η συμφωνία λειτουργεί σαν καθρέφτης που μεγεθύνει το ανταγωνιστικό μειονέκτημα: αναδεικνύει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι δασμοί, αλλά και ότι ο ελληνικός τομέας δεν έχει τον βαθμό εκσυγχρονισμού για να αντιπαρατεθεί επί ίσοις όροις με μεγα-εκμεταλλεύσεις της Βραζιλίας ή της Αργεντινής. Σε αυτές, η παραγωγικότητα ανά στρέμμα και εργαζόμενο είναι υψηλότερη και το κόστος μονάδας χαμηλότερο, εν μέρει χάρη στην τεχνολογία (π.χ. Βραζιλιάνικες φάρμες σόγιας με αυτοματοποιημένους εξοπλισμούς και αεροψεκασμούς ακριβείας, Αργεντίνικα feedlots με συστήματα AI για βέλτιστη διατροφή βοοειδών κ.ο.κ.).

Για την Ελλάδα – και άλλες νότιες/ανατολικές χώρες με παρόμοιες αδυναμίες – η Mercosur λειτουργεί σαν ένα “stress test” που δοκιμάζει την αντοχή ενός μη εκσυγχρονισμένου συστήματος σε περιβάλλον ελεύθερου εμπορίου. Ουσιαστικά, μετατρέπει ένα χρόνιο τεχνικό μειονέκτημα (χαμηλή παραγωγικότητα, τεχνολογικό χάσμα) σε επείγον πολιτικό διακύβευμα: τι θα απογίνουν οι αγρότες μας; Οι Έλληνες παραγωγοί βλέπουν την προοπτική να συρρικνώνεται περαιτέρω το εισόδημά τους και ζητούν μέτρα προστασίας ή προσαρμογής. Το κράτος, που υπερψήφισε τη συμφωνία προσδοκώντας εμπορικά οφέλη (πρόσβαση ελληνικών ΠΟΠ προϊόντων σε 270 εκατ. καταναλωτές της Mercosur και ρήτρες ασφαλείας για αθρόες εισαγωγές), βρίσκεται αντιμέτωπο με πιέσεις να ενισχύσει τα ευάλωτα στρώματα. Η κατάσταση θυμίζει όσα συνέβησαν στη Γαλλία ή την Ιρλανδία – χώρες με ισχυρότερη αγροτική φωνή – που αντιστάθηκαν πολιτικά στη Mercosur ακριβώς φοβούμενες κοινωνική έκρηξη στην ύπαιθρο. Στην ελληνική περίπτωση, όπου η αγροτική παραγωγή είναι μικρό ποσοστό του ΑΕΠ (3-4%) αλλά απασχολεί ακόμα πάνω από 11% του εργατικού δυναμικού, η σημασία είναι κυρίως κοινωνική και εθνικά στρατηγική: ο αγροτικός τομέας είναι συνδεδεμένος με την περιφερειακή συνοχή, την διατροφική αυτάρκεια και την παράδοση. Μια μαζική έξοδος από το επάγγελμα λόγω ασφυκτικού ανταγωνισμού θα είχε αλυσιδωτές επιπτώσεις – ερήμωση της υπαίθρου, περαιτέρω αστικοποίηση, αύξηση εξάρτησης από εισαγωγές.

Εν τέλει, η συμφωνία Mercosur αναδεικνύει με δραματικό τρόπο ότι η ανταγωνιστικότητα πλέον ταυτίζεται με την τεχνολογική ετοιμότητα. Χώρες όπως η Ολλανδία με “ultra-productive” μοντέλα βλέπουν το ελεύθερο εμπόριο ως φυσικό βήμα (οι Ολλανδοί αγρότες ούτε καν διαμαρτυρήθηκαν για τη Mercosur, θεωρώντας τη αναμενόμενη και διαχειρίσιμη), ενώ χώρες σαν την Ελλάδα το βλέπουν ως απειλή επιβίωσης. Πρόκειται για μια νέα μορφή ανισότητας εντός της ΕΕ: το digital gap μετατρέπεται σε development gap, που μπορεί να έχει πολιτικές συνέπειες. Ήδη το ελληνικό αγροτικό κίνημα, σε συντονισμό και με άλλες χώρες, πιέζει την ΕΕ για αντιστάθμισες (ρήτρες διασφάλισης, ενισχύσεις προσαρμογής). Όμως, πέρα από βραχυπρόθεσμα μέτρα, το πραγματικό δίδαγμα του “stress test” Mercosur είναι ότι η Ελλάδα (και όσοι βρίσκονται σε παρόμοια θέση) οφείλει να επιταχύνει άμεσα τον θεσμικό και ψηφιακό εκσυγχρονισμό του αγροτικού της τομέα. Σε διαφορετική περίπτωση, το παραγωγικό έλλειμμα θα συνεχίσει να διευρύνεται και κάθε νέα εξωτερική πρόκληση – είτε εμπορική συμφωνία, είτε κλιματική κρίση – θα μετατρέπεται σε κρίση επιβίωσης της αγροτικής τάξης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται κοινωνικά και πολιτικά.